Εθιμικά σύμβολα Ριμένων – Παραδοσιακά αντικείμενα

Oivlaxoi.gr Ήθη και έθιμα Leave a Comment
Το πέρασμα απο τη γιορτή της άνοιξης των αρχαίων Ελλήνων στη γιορτή του γάμου των Ριμένων

Φλάμπορι και αώτου 

α) Γαμήλια Λάβαρα (φλάμπουρι) 

Tα “φλάμπουρι” συνηθίζονται στους γάμους όλων σχεδόν των Αρμάνων στην Ελλάδα (όπου διατηρείται η παράδοση) αλλά αποτελεί και το χαρακτηριστικό σύμβολο των Σαρακατσάνων και από αυτούς (Αρμάνους και Σαρακατσάνους) διαδόθηκε όπου αλλού συναντώται. Τα “φλάμπουρι” στο γάμο των Ριμένων διαφοροποιούνται λίγο από των άλλων ομάδων και έχει τα εξής χαρακτηριστικά:

Γαμήλια Λάβαρα (φλάμπουρι)

Τα φλάμπουρα αναρτημένα στο μπαλκόνι για το γάμο του Βασίλη Ευστ. Μπίτα στην Παλαιομάνινα (Ιούλιος 2008)

α) είναι πάντα δύο

β) το χρώμα είναι πάντα το ίδιο και συγκεκριμένο (κόκκινο πανί με φούντες από άσπρο μαλλί και άσπρο πανί με κόκκινες φούντες αντίστοιχα)

γ) πάντα γίνεται μια βδομάδα πριν το γάμο στη σύλλογή των ξύλων στο δάσος (σουρτσελε)

δ) γίνεται πρόχειρα χωρίς να υπάρχει ιδιαίτερη προεργασία και πάντα με δυο κλαδιά δέντρου σε σχήμα σταυρού και όχι σε κοντάρι

ε) στις μυτερές άκρες του (βλ φωτογραφία) καρφώνουν καρπούς από οπωροφόρα δέντρα (ρόδια, μήλα, πορτοκάλια κα)

στ) τα κρατάνε ένα αγόρι και κορίτσι “αμφιθαλείς'” δηλαδή και με τους δύο γονείς τους εν ζωή και στην επιστροφή από το δάσος τα κρεμάνε κάπου ψηλά στο σπίτι του γαμπρού για 40 ημέρες.

Ο Ελ. Αλεξάκης στο βιβλίο του “Η σημαία (το Φλάμπουρο στο γάμο (Τελετουργία-εξάπλωση-προέλευση, εθνολογική μελέτη”, Αθήνα, 1990) αναφέρει μεταξύ άλλων:

Η σημαία της εποχής εκείνης (πρωτοβυζαντινής περιόδου στο βορειοελλαδικό χώρο) ονομαζόταν φλάμμουλο (από τη λατινική λέξηφλάμμα=φλόγα) δεν διέφερε από τη σημερινή. Ήταν πανομοιότυπη με τα σημερινά λάβαρα των ναών. …Απεικονίσεις ρωμαϊκών φλάμμουλων έχουμε πριν ο αρχαίος κόσμος έλθει σε επαφή με τους Σλάβους….Οι αρχαίοι Έλληνες δεν χρησιμοποιούσαν σημαίες…. Σε μια κρίσιμη περίοδο της ιστορίας των βαλκανικών λαών πρέπει να συνέβη συγκερασμός στα γαμήλια και θρησκευτικά έθιμα. Αυτό φαίνεται από τα στολίδια της σημαίας του γάμου που είναι παρόμοια με του αρχαίου θύρσου, τον οποίο κρατούσαν οι ακόλουθοι πιστοί του Διόνυσου. Ο θύρσος όπως γνωρίζουμε από παραστάσεις σε αγγεία και από περιγραφές σε αρχαία κείμενα ήταν ένα κλαδί από πεύκο, ή άλλο φυτό (πχ κισσός, κλήμα) με φύλλωμα στην κορυφή.

Το κλαδί το στόλιζαν και του έδιναν μορφή ανθοδέσμης, με κουκουνάρια (σύμβολα γονιμότητας), με ταινίες, που συμβόλιζαν την καθιέρωση των πιστών, με μαγικούς κόμπους , κουδουνάκια, μικρά τύμπανα (ντέφια), κρόταλα που συνήθιζαν στις οργιαστικές γιορτές…..Τους θύρσους κρατούσαν αρχικά μαινάδες και σάτυροι και σειληνοί, σε μεταγενέστερες όμως παραστάσεις ο Έρως, ο Πόθος και η Νίκη. Σε μια τελευταία φάση της εξέλιξης και εδώ αρχίζει η σχέση τους με το φλάμπουρο, τους θύρσους κρατούν νικητές στρατηγοί, που επιστρέφουν θριαμβευτές ως “νέοι Διόνυσοι” Είναι λοιπόν το φλάμπουρο σύμβολο γονιμότητας αφού συνδέεται με τις γιορτές του Διόνυσου. Θα πρέπει κάποιος όμως να λάβει υπόψη του ότι αυτός θεός (ο νεότερος των θεών) με τη θρακική προέλευση γιορτάζονταν κάθε δυο χρόνια στις αρχές του Δεκέμβρη στον Παρνασσό, και σε αυτά έπαιρναν μέρος μόνο οι γυναίκες Μαινάδες ή Βάκχες, οργανωμένες σε θιάσους. Στο ένα χέρι κρατούσαν τον αναμμένο πυρσό και στο άλλο τον θύρσο και εβάκχευαν που σημαίνει ότι έπεφταν σε μια θρησκευτική μανία. Τα στοιχεία αυτά της λατρείας δεν εμφανίζουν πολλές ομοιότητες με το τελετουργικό του γάμου στην παρασκευή των “φλάμπουρι” αντίθετα με ότι συμβαίνει με τα αρχαιοελληνικό έθιμο της Ειρεσιώνης.

Ειρεσιώνη. Καλείται το κλαδί δέντρου (στην αρχαία Αθήνα ήταν ελιά ή δάφνη) , πάνω στο οποίο είχαν πλέξει λευκές και κόκκινεςκορδέλες από μαλλί και είχε κρεμασμένους όλων των ειδών τους καρπούς (εκτός του πίου και του μήλου) δύο φορές το χρόνο (Άνοιξη, Φθινόπωρο). Γινόταν περιφορά τους και στη διαδρομή τοποθετούσαν επάνω του άρτους, οινοχόες γεμάτες με κρασί, ορμαθούς από βελανίδια, λάδι, μέλι. Η ειρεσιώνη είναι πιθανόν να πήρε το όνομά της από το μαλλί «είρος», από το οποίο φτιάχνανε τις μάλλινες κορδέλες. Για τους αρχαίους Έλληνες αποτελούσε σύμβολο ευφορίας και γονιμότητας. Ο Πορφύριος (234-304 μΧ) δεν κατονομάζει ρητώς την ειρεσιώνη, αλλά σαφώς την υπαινίσσεται, όταν αναφέρεται για την πομπή που γίνονταν στην Αθήνα των ημερών του για τον Ήλιο και τις Ώρες. Άλλες ειρεσιώνες αναρτιούνταν πάνω στις πόρτες των οικιών και παρέμεναν εκεί μέχρι το επόμενο έτος, όπου καίγονταν και αντικαθιστούνταν με νέες. Η ειρεσιώνη αργότερα μετατράπηκε από τους ρωμαίους σε δέσμη από στάχυα, στις πόρτες των ναών τους. και των οικιών τους.

Από τον Παυσανία διασώζεται η ακόλουθη περιγραφή της τελετής κατά την έβδομη μέρα της γιορτή των Πυανεψίων : «Η ειρεσιώνη είναι ένα κλαδί ελιάς περιτυλιγμένο με μαλλί και από αυτό κρέμονται διάφοροι καρποί της Γής. Ένα αγόρι, του οποίου ζουν και οι δύο γονείς, το μεταφέρει και το τοποθετεί μπροστά από τις πόρτες του Ιερού του Απόλλωνα (θεός του Ήλιου και του Φωτός) κατά τη γιορτή των Πυανεψίων. Οι «αμφιθαλείς παίδες», δηλαδή αυτοί που έχουν και τους δύο γονείς στη ζωή, περιέφεραν την ειρεσιώνη από οικία σε οικία και έψελναν ειδικό άσμα, το οποίο είχε το ίδιο όνομα και είναι ως εξής: «Ειρεσιώνη σύκα φέρει και πίονας άρτους και μέλι εν κοτύλη και έλαιον αποψήσασθαι και κύλικ’ εύζωρον, ως αν μεθύουσα καθεύδη».Τα παιδιά έπαιρναν από τους οικοδεσπότες φιλοδώρημα. Οι ειρεσιώνες που αναρτούνταν πάνω από τις θύρες των οικιών, έχει το σύγχρονο αντίστοιχο της ανάρτησης κλαδιών και στεφάνων από άνθη πάνω από τις πόρτες, τα παράθυρα ή τους εξώστες των οικιών κατά την πρώτη κάθε Μαΐου. Επίσης επειδή η Ειρεσιώνη είχε ευχετικό χαρακτήρα γινόταν απο παιδιά που ζητούσαν φιλοδώρημα θεωρείται ότι στις μερες μας εχει μεταφερθεί στο έθιμο των των καλάντων.

Οι ομοιότητες της ειρεσιώνης με το έθιμο του φλάμπουρου είναι πολλές και προφανείς:
1) χρησιμοποιούνται κλαδιά δέντρων που συνδέονται με τη βλάστηση
2) χρησιμοποιούνται καρποί από οπωροφόρα δέντρα που συνδέονται με τη γονιμότητα
3) χρησιμοποιούνται μάλλινες κορδέλλες στα ίδια ακριβώς χρώματα: κόκκινο και άσπρο
4) τα μεταφέρουν παιδιά “αμφιθαλείς” δηλαδή που έχουν και τους δύο γονείς
5) συνδέονται στο συνολό τους με την επιθυμία για γονιμότητα και την ευφορία
6) κρεμιούνται εξωτερικά στα σπίτια για ένα χρονικό διάστημα (6 μήνες Ειρεσιώνη, 40 ημέρες φλάμπουρο) Μάρτης

Σχετικά με τη διατήρηση των χρωμάτων άσπρο καικόκκινο αυτά διατηρήθηκαν στο έθιμο του Μάρτη αλλά και παρόμοιων εθίμων στα βαλκάνια (πχ μαρτινίτσα στη Βουλγαρία). Βλέπουμε δηλαδή ότι η Ειρεσιώνη συνδέεται και με την πρωτομαγιά αλλά και με το Μάρτη την έναρξη της Άνοιξης . Τα δύο χρώματα άλλες φορές συμβολίζουν την αυγή με το κόκκινο χρώμα πάνω στο λευκό χιόνι ενώ άλλες φορές την αγάπη και την αγνότητα.

Μαρτενιτσα 

μαρτενιτσα

μαρτενιτσα

B) Το άναμα του προζυμιού (απριντ αώτου)* 

Η “περιφορά” του νερού στην αναβίωση του παραδοσιακού γάμου της Παλαιομάνινας 

* αώτου, προζύμι ή το πολύ μαλακό αντικείμενο όπως το μαλλί του προβάτου. Με την έννοια του μαλλιού συναντάται στην Οδύσσεια του Ομήρου (ι, 434) “τοῦ κατὰ νῶτα λαβών, λασίην ὑπὸ γαστέρ’ ἐλυσθεὶς κείμην· αὐτὰρ χερσὶν ἀώτουθεσπεσίοιο και στην κοιλιά του χαμηλά τη μαλλιαρή κρεμιέμαι,απ’ τ’ ώριο του μαλλί σφιχτά και δυνατά πιασμένος.

Επίσης στη διάλεκτο Ριμινεστι υπάρχει η παροιμία”έστι κα αώτου” είναι σαν ζυμάρι δηλ πολύ μαλακός

Για το άναμμα του προζυμιού την Τρίτη πριν το γάμο απαιτείται νερό το οποίο φέρουν σε μαστραπάδες (μεταλλικά κανάτια) μετά από την περιφορά του στο χωριό. Συγκεκριμένα δύο παιδια αγόρι και κορίτσι “αμφιθαλείς” δηλαδή με τους γονείς τους εν ζωή ακολουθούν μια πορεία μέσα στο χωριό και μετα επιστρέφουν από άλλο δρόμο. Η πορεία γίνεται πάντα προς την κατεύθυνση του ήλιου αν και πολλοί θεωρούν ότι η πορεία γίνεται προς την εκκλησία η οποία όμως σε ένα χωριό βρίσκεται συνήθως ανατολικά. Δεν γνωρίζουμε τι γινόταν στα κονάκια που ήταν στα βουνά, θεωρείται όμως από μαρτυρίες παλαιοτερων πως η πομπή κατευθυνόταν πάντα προς την ανατολή. Η πομπή αποτελείται από γυναίκες και παιδιά σταματάει σε τρια σημεία όπου η συνοδεία των γυναικών τραγουδά (πολυφωνικα). Ουμπλε σορου βριάσε φράτι ντα στι ντεμ απα λι κρεπατι γεμιζε αδελφή άδειασε αδελφέ για να ξεδιψάσει η διψασμένη. Αυτός ο στίχος έχει μείνει αναλλοίωτος καθώς τον συναντούμε και σε άλλα έθιμα Αρμάνων στην Ελλάδα. Άραγε ποια είναι η διψασμένη; Μετά την επιστροφή στους μαστραπάδες με το νερό τοποθετούνται νομίσματα και το νερό χρησιμεύει για να ζυμωθεί η κουλούρα την οποία στελνουν στη συμπεθέρα και αυτή ρίχνει την επομένη του γάμου σε απάτητο μέρος όπως είναι το ποτάμι (Βλέπε λαογραφικά στοιχεία).

Η “περιφορά” του νερού στην αναβίωση του παραδοσιακού γάμου της Παλαιομάνινας

Ακριβώς το ίδιο έθιμο συναντάται σε πολλά χωριά Αρμάνων (βλαχοχώρια) στις 23 Ιουνίου και συνδέεται με τη γιορτή του Αι-Γιάννη του προδρόμου και είναι ο γνωστός “κλήδωνας” . Δυστυχώς΄είναι λίγα τα χωριά που το διατηρούν το έθιμο στην παραδοσιακή του μορφή ως τελετουργία γιατί στις περισσότερες περιπτώσεις έχει μετατραπεί σε φολκλορικό πανηγύρι με σκοπό το γλέντι και όχι την προσήλωση στη σημειολογία του. Γράφει ο ερευνητής και θεολόγος Νικόλαος Σιώκης “Το δρώμενο του Κλήδονα αποτελεί μια ιδιαίτερη εθιμική εκδήλωση, για την οποία αντλούμε πληροφορίες από τους αρχαίους έλληνες συγγραφείς (Όμηρο, Ησίοδο, Ηρόδοτο, Αισχύλο, Σοφοκλή), αλλά και από τους βυζαντινούς Μιχαήλ Ψελλό (11ος αι.), Θεόδ. Βαλσαμώνα, Ιω. Ζωναρά (12ος αι.) και Ιωσήφ Βρυέννιο (15ος αι.) . Η λέξη κλήδονας προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξηκληδών, που σημαίνει τον μαντικό ψίθυρο, την προφητική ρήση, και γι’ αυτό κατ’ επέκταση σημαίνει τον οιωνό, το προμήνυμα, τη φήμη, το μάντεμα. Οι αρχαίοι την ημέρα της εορτής των Νουμηνιών είχαν και τη συνήθεια του κληδονισμού, εκληδονίζοντο, μάντευαν δηλαδή το μέλλον με τον κλήδονα. Η ίδια τακτική συνεχίστηκε και κατά την έλευση του χριστιανισμού και την ένταξη των παγανιστικών εθίμων στο χριστιανικό εορτολόγιο . Το δρώμενο μάλιστα μαζί με άλλα έθιμα που ανάγονται στις θερινές τροπές του ηλίου συνδέθηκε με την εορτή των Γενεθλίων του Αγ. Ιωάννη του Προδρόμου, του μεγαλύτερου προφήτη που προμήνυσε την έλευση του Χριστού………………………… . Τελείται αποκλειστικά από γυναίκες, όπως και τα περισσότερα δρώμενα του εαρινού εθιμικού κύκλου, συνδέεται για τις κοπέλες και τις νιόπαντρες με την πρόβλεψη της τύχης, της μοίρας τους, δηλαδή με το ριζικό τους, αλλά και με την εξασφάλιση γονιμότητας…………….στις μέρες μας είναι γνωστό με την ονομασία Γκαλιάτα, καθώς έτσι ονομάζεται το στολισμένο με λουλούδια δοχείο που οι κοπέλες γεμίζουν με νερό από τρεις βρύσες “ Στη συνέχεια αφήνουν το νερό όλη νύχτα να “αστρονομιστεί’ και το άλλο πρωϊ πάιρνουν για τύχη τα λουλούδια που στόλιζαν το δοχείο με το νερό καθώς επίσης και τα κέρματα ή τα κοσμήματα που είχαν μέσα.
Οι ομοιότητες του κλήδωνα με το έθιμο του ανάματος του προζυμιού των Ριμένων είναι ολοφάνερες. Γίνεται και στις δύο περιπτώσεις από γυναίκες, γίνεται νύχτα, έχει σχέση με τον ήλιο (εαρινός εθιμικός κύκλος), τραγουδούν το ίδιο στίχο που αναφέρεται στη διψασμένη, χρησιμοποιούν κέρματα. Επομένως και η σημειολογία του πρέπει να είναι ίδια . Είναι ένας τρόπος να υποδεχθούν τον ήλιο (μεγαλώνει η μέρα) να προοϊωνίσουν θετικά το μέλλον (η πομπή κατευθύνεται προς την ανατολή κάτω από τα άστρα) και ρίχνουν και κέρματα (ασημώνουν για το ριζικό τους;).

Είναι εντυπωσιακό πως οι Ριμένοι ενσωμάτωσαν μια τελετή που εύκολα η χριστιανική αντίληψη θεώρησε παγανιστική στο εθιμοτυπικό του γάμου. Μελετώντας τη σημειολογία του έθιμο παρατηρούμε ότι ένα από τα κυρίαρχα στοιχεία του είναι το νερό ενώ το άλλο είναι το αλεύρι. Στις παραδόσεις και τις θρησκείες των λαών, το νερό εμφανίζεται με δύο κυρίως ιδιότητες:
Α) του εξαγνισμού (η βάπτιση γίνεται με νερό για να καθαρθεί το προπατορικό αμάρτημα, ραντίζουν με νερό στο ξεμάτιασμα, οι μουσουλμάνοι πλένουν τα χέρια τους πριν μπουν στο τζαμί, ενώ οι Ριμένοι μετά τις κηδείες πλένουν τα χέρια τους σε τρεχούμενο νερό).

B) της δύναμής του ως ζωοποιό στοιχείο. Ο Θαλής ο Μιλήσιος πίστευε πως η κοσμογονία στηρίχθηκε στο νερό ενώ η επικρατούσα άποψη της εξέλιξης θεωρεί ότι η ζωή δημιουργήθηκε μέσα στο νερό. Το νερό το κατευθύνει η πομπή των γυναικών στον ήλιο, τον άλλο ζωοποιό παράγοντα, και με κατανυκτική προσήλωση το νερό θα συνεχίσει την πορεία του για το ζύμωμα της κουλούρας. Δεν είναι τυχαίο ότι με το νερό που έχει “ευλογηθεί” από τον ήλιο και τα άστρα θα ζυμωθεί η πρώτη κουλούρα του ζευγαριού που θα φέρει ένα καλό μέλλον με ζωή και παραγωγικότητα στο νεόνυμφο ζευγάρι. Άλλωστε χωρίς νερό και ήλιο δεν μπορεί να παραχθεί αλεύρι για να ξεκινήσει η διαδικασία της ζύμωσης (απριντι αώτου=να αναψει το ζυμάρι). Γονιμότητα, καλή τύχη και παραγωγικότητα εύχονταν στην αρχαιότητα με το έθιμο αυτό στην έναρξη της Άνοιξης τα ίδια εύχονται για το νεόνυμφο ζευγάρι στο έθιμο του προζυμιού.

Ο βολβός αγριοκεμμύδας

Την πρωτοχρονιά ακόμα και σήμερα στη εξώθυρα ή στην σκεπή κρεμιέται ο βολβός της αγριοκρεμμύδας (ασκελετούρα στη

ν Κρήτη, σκυλλοκρέμμυδο, μπότσικας ή μπόσκα για τους ντόπιους), βολβού μεγάλης αντοχής, γνωστού από την αρχαιότητα. Υπάρχουν αναφορές ότι στην εξώπορτα του Πυθαγόρα υπήρχε πάντοτε καρφωμένος ο φυλλακτήριος βολβός, ενώ ο Διοσκουρίδης την περιγράφει: “Εστί δε και αλεξιφάρμακον όλη προ των θυρών κρεμαμένη” (Περί ύλης Ιατρικής Β, 171).

Αργαλείος

Αργαλειός (Λαογραφικό Μουσείο Παλαιομάνινας)

Αργαλειός (Λαογραφικό Μουσείο Παλαιομάνινας)

Οι Ριμένες είχαν αναπτύξει όπως σε πολλά μέρη της Ελλάδας μια αυτάρκεια στην κατασκευή ρουχισμού και κλινοστρωμνής. Το στήσιμο του αργαλειού δεν ήταν και τόσο εύκολη υπόθεση γιατί έπερεπε να είναι σταθερό στα τραντάγματα της υφάντρας.

Ο οριζόντιος αργαλειός που συναντάμε στα χωριά των Ριμένων φτιαχνόταν από τέσσερα ισομεγέθη γερά και βαριά όρθια ξύλα δέντρου, που συνδέονταν και με άλλα ξύλα, με ειδικούς αρμούς. Από τα ρούχα της κλινοστρωμνής όπως οι βελέτζες και οι φλοκάτες περνούσαν από νεροτριβή (ντερβένι) σε τρεχούμενο δηλαδή νερό για μια βδομάδα περίπου έτσι ώστε να φουσκώσουν να βγάλουν χνούδι και να γίνουν πιο απαλά.

Το κύριο υλικό για την υφαντική τους ήταν το μαλλί. Τα πρόβατα κουρεύονται την Άνοιξη. Το μαλλί ζεματίζεται, μετά πλένεται στη βρύση ή στον ποταμό, το στέγνωναν και το λανάριζαν (έξαιναν). Ύστερα γινόταν η διαλογή. Το πιο καλό βγαίνει από τη ράχη του ζώου. Το μακρύ το έγνεθαν στη ρόκα και το κοντό στην τσικρίκα (είδος διπλής ρόκας).

Ορισμένα είδη όπως ταγάρια και διάδρομοι γίνονταν από τραγόμαλλο κι έχουν πιο τραχιά υφή. Το γνέμα τυλιγόταν στο αδράχτι, για να καταλήξει τελικά στα σαΐτα του αργαλειού. Ήταν το υφάδι, ενώ το στημόνι (=πολύ γερή κλωστή, που δεν κοβόταν κατά την ύφανση) ήταν το μοναδικό είδος που χρειαζόταν να αγοράσουν οι νοικοκυρές για να υφάνουν.

Κλινοστρωμνή

Κλινοστρωμνή κατασκευασμένη εξολοκλήρου από τη γυναίκα που ήξερε αργαλειό (Λαογραφικό Μουσείο Αγραμπέλου)

Σφοντύλι (πρίσινι)

Σφοντύλι (πρίσινι)

Σφοντύλι – πρίσινι (αρχείο oivlaxoi.gr)

Ρόκα

Ρόκα

Ρόκα (Λαογραφικό Μουσείο Αγραμπέλλου)

Δισάκι

  • Το δισάκι (ντισάγκα)
  • Το δισάκι (ντισάγκα)

Το δισάκι (ντισάγκα) που ήταν ένας διπλός σάκος χρησιμοποιούνταν εκτός των άλλων και για τη μεταφορά δώρων στους γάμους (βλ λαογραφικά στοιχεία). Τα δισάκια αυτά ήταν ξεχωριστά, όμορφα φτιαγμένα σε αργαλειό και περίτεχνα κεντημένα στο χέρι.

Ταγάρι και κηρύκο

Η γκλίτσα (κηρύκο) και το ταγάρι (τράστου) απαραίτητα εφόδια του βοσκού

Το κείμενο και τα περισσότερα φώτο προέρχονται απο το: paleomanina.blogspot.com

Δείτε Επίσης

Κοινοποιηση

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *